Prawo rzymskie.html



Prawo rzymskie – termin oznaczający najczęściej prawo starożytnego Rzymu, które rozwijało się od czasów prawa zwyczajowego, aż do kodyfikacji Justyniana I Wielkiego (VI wiek n.e.). Prawo rzymskie miało istotny wpływ na rozwój prawodawstwa europejskiego (tzw. recepcja prawa rzymskiego) w postaci prawa powszechnego (ius commune) w średniowieczu, pandektystykę (usus modernus pandectarum), która osiągnęła swoje apogeum w XIX wieku, a także na współczesną naukę, rozwijaną jako przedmiot uniwersytecki.

edytuj Chronologia prawa rzymskiego

Historia prawa rzymskiego obejmuje podział na następujące okresy:

• okres archaiczny od założenia Rzymu (około 753 p.n.e.) do pierwszej wojny punickiej – 264 p.n.e.
• okres przedklasyczny od połowy III w.p.n.e. do końca republiki – 27 p.n.e.
• okres klasyczny od początku pryncypatu do objęcia władzy przez Dioklecjana – 284 rok n.e.
• okres poklasyczny od początków panowania cesarza Dioklecjana do śmierci Justyniana I Wielkiego – 565 r.

Podział ten jest umowny i w różnych źródłach przedstawiany jest z wieloma modyfikacjami. Przedmiotem największego zainteresowania współczesnej nauki jest okres klasyczny. Używając pojęcia prawo rzymskie często ma się na myśli właśnie prawo tego okresu.

edytuj Źródła prawa rzymskiego

edytuj Okres archaiczny

edytuj Zwyczaj

Zwyczaj, zwany w państwie rzymskim mos lub mos maiorum, miał ogromne znaczenie w późniejszym kształtowaniu prawodawstwa pisanego. Przejmowano wiele elementów prawa zwyczajowego, jak np. zakaz darowizn między małżonkami, czy zakaz małżeństw między krewnymi. Mos maiorum miało duże znaczenie nawet w dobie rozwoju prawa stanowionego, często powoływano się na nie, gdyż cieszyło się nieprzerwanie dużym szacunkiem.

Zwyczaj w prawie rzymskim kształtował się w wyniku niezmienności i ciągłości jakiegoś postępowania. Do rangi normy prawnej był podnoszony wówczas, gdy został uznany dobrowolnie przez większość społeczeństwa za konieczny (opinio necessitatis) i był stosowany przez dłuższy czas (frequens usus) w sposób niezmieniony.

Wśród badaczy istnieje spór, czy prawo zwyczajowe mogło uchylać ustawy (desuetudo). Przyjmuje się, że tak – jeśli ustawy były sprzeczne z moralnością albo naruszały podstawowe zasady współżycia społecznego. Zwyczaj miał moc równą mocy ustawy.

edytuj Ustawy królewskie

Ustawy królewskie, zwane inaczej leges regiae lub też, od twórcy zbioru, ius Papirianum, stanowiły prawa wydawane przez kolejnych królów rzymskich, choć obecnie uważa się, że zostały spisane na początku republiki i tylko dla większej powagi nazwane ustawami królewskimi.

Uchwalona w latach 451 p.n.e.-450 p.n.e. ustawa XII tablic stała się pierwszą ustawą dotyczącą prawa prywatnego. Choć była typowo kazuistyczna i zwyczajowa, to jednak na długie lata stała się głównym źródłem prawa w starożytnym Rzymie i nigdy nie została formalnie zniesiona. Cieszyła się dużym poważaniem w społeczeństwie, głównie ze względu na historię jej powstania, czyli uchwalenia na wniosek plebejuszy. Tekst ustaw został spisany na spiżowych tablicach i wystawiony na forum Romanum, które spłonęły w czasie najazdu Gallów w 390 p.n.e. Najbardziej wiarygodna rekonstrukcja została utworzona w roku 1613 przez Jacoba Gothofredusa.

edytuj Leges i plebiscita

Istotnym elementem prawodawstwa w starożytnym Rzymie stanowiły ustawy uchwalane bezpośrednio przez obywateli rzymskich na zgromadzeniach ludowych.

Uchwały zgromadzeń ludowych, zwane leges, obowiązywały wszystkich obywateli rzymskich. Projekt ustawy wnosił tzw. magistratus (konsul, pretor lub dyktator), którą następnie przegłosowywano (jawnie, później tajnie). Do roku 339 p.n.e. (lex Publilia Philonis) uchwalona ustawa wymagała zatwierdzenia senatu. Składała się z trzech części:

• praescriptio – zawierającą imię wnioskodawcy, datę zebrania się zgromadzenia ludowego itp.
• rogatio – zawierającą treść ustawy
• sanctio – zawierające sankcje na wypadek złamania treści ustawy

Uchwaloną ustawę – lex – nazywano imieniem wnioskodawcy:

• lex Poetelia 326 p.n.e.
• lex Ogulnia 300 p.n.e.
• lex Hortensia 287 p.n.e.

Uchwały plebsu uchwalane na zgromadzeniach plebejuszy concilia plebis zwane plebiscita dotyczyły w okresie archaicznym wyłącznie samych plebejuszy. Dopiero od roku 287 p.n.e. po uchwaleniu lex Hortensia uchwały plebejskie zostały zrównanie z leges i zaczęły odgrywać podstawową rolę w kształtowaniu prawa rzymskiego.

Zgromadzenia ludowe jako ciało ustawodawcze działały do czasów cesarza Nerwy.

edytuj Okres przedklasyczny

edytuj Edykty pretorskie

 Osobny artykuł: Edykt pretorski.

• lex Claudia 218 p.n.e.
• lex Villia Annalis 180 p.n.e.
• lex Gabinia 139 p.n.e.
• lex Cassia137 p.n.e.
• lex Papiria 131 p.n.e.
• lex Thoria 111 p.n.e.
• lex Iulia 90 p.n.e.

W 367 roku p.n.e. powołano specjalnego magistratus zwanego pretorem, w rękach którego złożono wymiar sprawiedliwości. W 242 roku p.n.e. powołano specjalnego pretora dla peregrynów, zaś drugi pretor został nazwany pretorem miejskim. Pretorzy, jako władza sądownicza, nie mogli stanowić prawa. W ich kompetencjach leżało wydawanie edyktów (edictum), w których zawarte były zasady, jakich zamierzali się trzymać w czasie swego jednorocznego urzędowania. Z początku treść edyktu nie wiązała samego pretora. Sytuacja ta uległa zmianie w 67 roku p.n.e. gdy lex Cornelia związała działania pretora zapisami edyktu.

Tradycyjnie kolejny pretor przejmował zapisy poprzednika, co najwyżej uzupełniając je nowymi postanowieniami. Ów szkielet, który służył za podstawę, zwany był edictum tralaticium i była to stała część edyktu. Sam edykt zaczął wywierać ogromny wpływ na rozwój prawa prywatnego. Nie wymagał długiej i żmudnej drogi ustawodawczej. Wytworzone tak prawo było nazywane ius praetorium. Sam edykt składał się z dwóch części: normatywnej i formularnej. Pierwsza część zawierała zapowiedź udzielenia ochrony procesowej w określonych sytuacjach, druga część poświęcona była zredagowanym formułom, jakimi strony miały posługiwać się w czasie procesu. Swoje edykty wydawał również edyl kurulny, który sprawował jurysdykcję na targowiskach a na prowincji namiestnicy prowincjonalni.

Ustawodawstwo pretorów zakończyło się wraz z nadejściem pryncypatu. Ostatecznie w 130 r n.e. cesarz Hadrian zlecił prawnikowi Julianowi przygotowanie jednolitego tekstu edyktu pretora i edyla kurulnego. Powstały edykt nazwano edyktem wieczystym (edictum perpetuum).

edytuj Działalność jurystów

Nauka prawa w Starożytnym Rzymie sięga swoimi korzeniami czasów prawa archaicznego. Aż do 304 roku p.n.e., kiedy to Flavius podaje do publicznej wiadomości zbiór formuł procesowych, jurystami byli kapłani z kolegium kapłańskiego. Niechętnie dzielili się swoją wiedzą, byli specjalistami zarówno w prawie boskim (fas) jak i świeckim (ius). Ostatecznie ich monopol przełamał w połowie III wieku p.n.e. pierwszy plebejski pontifex maximus Tiberius Coruncanius, kiedy to rozpoczął nauczanie prawa i udzielanie porad prawnych.

Juryści okresu przedklasycznego zwani byli później Veteres – czyli dawni. Ich działalność obejmowała głównie trzy kierunki: a) cavere, czyli układanie formuł i klauzuli czynności; b) respondere, czyli odpowiedź na zapytania prawne w danej kwestii oraz c) agere, czyli układanie formuł procesowych, którymi musiały się posługiwać strony w czasie procesu formułkowego. Pompeius, który był prawnikiem rzymskim żyjącym w II wieku n.e., za kolebkę nauki prawa uznawał napisane około 200 roku p.n.e. trzyczęściowe dzieło Sextusa Aeliusa Paetusa. Kolejnymi wybitnymi prawnikami byli Manilius, Brutus i Publiu Mucius Scaevola, którzy podjęli się pierwszej próby usystematyzowania prawa cywilnego. Największe zasługi przypisywał Pompeius synowi ostatniego z wymienionych jurystów, Quintusowi Muciusowi Scaevoli, który był autorem prawa cywilnego spisanego w 18 księgach. Należy tu wymienić również Sulpiciusa Rufusa.

edytuj Okres klasyczny

edytuj Uchwały senatu

Senat był instytucją znaną już w czasach Rzymu Królewskiego. Był to wówczas organ doradczy, nieposiadający kompetencji ustawodawczych. W okresie republiki jego władza poszerzyła się o tzw. auctoritas patrum, czyli zatwierdzanie ustaw zgromadzenia ludowego. Uchwały senatu, czyli senatus consulta, moc prawa obowiązującego uzyskały za czasów Augusta. Pierwszą taką uchwałą było S.C. Silanianum z 10 r. n.e.

Senat zaczął zastępować zgromadzenia ludowe w kwestiach ustawodawczych. Przyczyn należy szukać w odchodzeniu od demokracji republikańskiej. Skład Senatu był bowiem ustalany przez Cesarza, co dawało mu ogromny wpływ na sam proces ustawodawczy. Pomimo wzmocnienia roli Senatu, tracił on na znaczeniu. Wiązało się to z tym, że z inicjatywą ustawodawczą najczęściej występował sam Cesarz.

Prawnicy rzymscy nie uznawali samej uchwały za źródło prawa. Źródłem prawa był wniosek, zwany oratio principis, zaś akt głosowania prowadził tylko do nadania mocy prawnej wnioskowi. Prawo do wniesienia wniosku miał każdy z Senatorów oraz Cesarz.

edytuj Konstytucje cesarskie

• lex de imperio Vespasiani 70 n.e.

edytuj Edykty

Były wydawane przez cesarza na podstawie ius edicendi. Miały moc normy obowiązującej albo na określonym terenie albo na obszarze całego państwa. Najsłynniejszym edyktem jest edykt Karakalli z 212 roku n.e. nadający obywatelstwo prawie wszystkim mieszkańcom Imperium.

edytuj Mandaty

Mandaty (mandata) - były to instrukcje dla namiestników tak w prowincjach cesarskich, jak i senackich, bądź też dla innych urzędników cesarskich. Chociaż adresatem ich był urzędnik, wiązały one jednak mieszkańców, którzy temu urzędnikowi podlegali. Mandatem np. Trajan uregulował kwestię konkubinatu żołnierzy.

edytuj Dekrety

Dekrety (decretum) – Był to wyrok wydawany przez cesarza jako najwyższego sędziego. Dekrety w okresie dominatu odgrywały drugorzędną rolę.

edytuj Reskrypty

Reskrypt (rescriptum)- to akt normatywny wychodzący z kancelarii cesarskiej (constitutiones), który ze względu na formę przybrał postać reskryptu. Reskrypt jest to odpowiedź cesarza na zapytanie urzędników, sędziów lub osób prywatnych w kwestiach prawnych. Po skodyfikowaniu edyktu pretorskiego cesarz stał się viva vox iuris civilis (żywym głosem prawa cywilnego), a poprzez reskrypty dokonywał autentycznej interpretacji obowiązującego prawa. Odpowiedzi te, stosowane następnie w praktyce sądowej, były często elementem kształtującym nową praktykę sądową, jak np. reskrypt Hadriana o zasadach oceny zeznań świadków w procesie rzymskim.

edytuj Działalność jurystów

Od czasów Augusta za bezpośrednie źródło prawa można uznać działalność uczonych prawników rzymskich. Działo się to poprzez ius publice respondendi czyli przywilej, który był nadawany niektórym prawnikom rzymskim, polegającym na prawie do udzielania odpowiedzi na zapytania w kwestiach prawnych, które to odpowiedzi miały wiążącą moc dla organów państwowych. Jeśli dwóch prawników wydało różne opinie, wtedy Sędzia dokonywał wyboru jednej z nich. Prawnicy zyskiwali coraz większy wpływ na stanowienie prawa. Byli członkami przybocznej rady cesarskiej, z której wychodziły konstytucje cesarskie. Z czasem wykształciła się praktyka wśród sędziów opierania swych wyroków na opiniach jurystów zawartych w ich naukowych opracowaniach. Pisali oni komentarze do prawa cywilnego oraz edyktu pretorskiego. Prace monograficzne oraz podręczniki do nauki prawa zwano instytucjami. Poza tymi przypadkami, prawnicy pisali również opinie w określonych przypadkach, wyjętych z prawniki. Te kazuistyczne rozstrzygnięcia były często uogólniane.

Na początku I wieku n.e. powstały dwie szkoły prawnicze – Prokulianów i Sabinianów. Założycielem pierwszej był prawnik o poglądach republikańskich Labeo, drugiej zaś prawnik popierający władzę jednej osoby Capito. Nazwy szkół wzięły się od następców założycieli – Sabinusa i Proculusa. W szkołach tych, różnych również ze względu na spojrzenie na prawo, działali m.in. Celsus, Julian, Pomponius czy Gaius. Za panowania Sewerów działali tacy prawnicy jak Papinian, Ulpian, Paulus, zaś ostatnim z wybitnych prawników klasycznych był Modestyn.

W okresie poklasycznym następuje upadek jurysprudencji jako źródła prawa. Zbyt duża ilość dotychczasowych komentarzy prowadziła do kłopotów w wyborze tych najbardziej trafnych. Spowodowało to wydanie w 426r. przez Walentyniana III Ustawy o cytowaniu, tzw. Konstytucji raweńskiej. Nazwa ustawy pochodzi stąd, iż przyzwalała ona na powoływanie się w sądzie na dzieła tylko pięciu prawników z okresu klasycznego: Gaiusa, Papiniana, Paulusa, Ulpiana i Modestyna. Sędzia był związany rozstrzygnięciem tego jurysty, za którym opowiedziała się większość z autorów. Jeśli była równa ilość głosów, wtedy decydował pogląd Papiniana. Jeśli jednak w danej sprawie Papinian milczał, a reszta głosów rozchodziła się równomiernie (1:1, lub 2:2) wtedy sędzia mógł podjąć samodzielną decyzję. Ostateczne uporządkowanie opinii prawników nastąpiło za czasów Justyniana.

edytuj Instytucje Gaiusa

Gai Institutionum commentari quattuor zostały odkryte w 1816 r. w bibliotece kapituły w Weronie. Instytucje to podręcznik dla adeptów nauki prawa napisany w II w.n.e. Jego duże znaczenie dla nauki prawa rzymskiego polega na tym, że nie pochodzi z późniejszych kompilacji lecz jest prawie w całości odtworzony jako oryginalny tekst z okresu klasycznego. Instytucje przedstawiają prawo w swoistej systematyce przeciwstawianej systematyce pandektowej; podręcznik jest podzielony na trzy części – personae (prawo osobowe), res (prawo rzeczowe, w którym zawarte jest także prawo zobowiązań), actiones (prawo dotyczące skarg).

edytuj Okres poklasyczny

edytuj Kodeksy

edytuj Ius

edytuj Inne dzieła

• edykt Dioklecjana 303 n.e.
• edykt tolerancyjny Galeriusza 311 n.e.
• edykt mediolański 313 n.e.

edytuj Wulgaryzacja prawa

Termin ten wiąże się z okresem upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 r. Po tym czasie napływające ludy barbarzyńskie, zaczęły przyjmować oraz zniekształcać obowiązujące dotychczas prawo rzymskie. Okres wulgaryzacji prawa uważa się za okres w którym sztuka prawnicza wiele straciła. Prawo stało się wtedy dość prymitywne, a przepisy prawne ujmowane były często w sposób kazuistyczny.

edytuj Kodyfikacja Justyniańska

 Osobny artykuł: Kodeks Justyniana.

Kodyfikacja Justyniańska jest jednym z głównych źródeł poznania prawa rzymskiego i pochodzi z 534 r.. Kodyfikacja składa się z trzech części: Digestów (Digesta seu Pandecta), Zbioru ustaw cesarskich (Codex) i Instytucji (Institutiones). Ustawodawstwo Justyniana obowiązywało we wschodnim cesarstwie aż do jego upadku w 1453 roku n.e. Na zachodzie szybko popadła w zapomnienie aż do XI wieku, kiedy to "odkryli" ją glosatorowie. Dziełem glosatorów było ułożenie zbioru składającego się z czterech części – do Digestów, Kodeksu i Instytucji dodali Nowele (Novellae). W tej formie w średniowieczu zaczęto nazywać ten zbiór Corpus Iuris Civilis dla odróżnienia go od Corpus Iuris Canonici.

edytuj Digesta seu Pandecta

Digesta stanowią wybór z pism prawników. Zostały opracowane przez 17-osobową komisję. Zawierają 9123 fragmenty zawarte w 50 księgach, które w opinii twórców były najlepszymi osiągnięciami myśli prawniczej. Digesta cytuje się podając numer księgi, numer tytułu, numer fragmentu, numer paragrafu oddzielając je przecinkami i poprzedzając literą "D.", czyli np. D. 2,1,11,2.

Digesta zostały opracowane przez komisję kodyfikacyjną powołaną przez Justynianiana z Trybonianem, wybitnym prawnikiem na czele, na podstawie pism 38 prawników: 3 z okresu przedklasycznego, 33 klasycznego i 2 poklasycznego, jednakże dzieła Ulpiana i Paulusa stanowią prawie połowę materiału. Po zebraniu i dokonaniu kompilacji Justynian nakazał spalić teksty źródłowe oraz zakazał komentowania Digestów czy choćby przytaczania oryginalnych fragmentów dla uniknięcia niejednoznaczności.

edytuj Codex

Codex zawiera konstytucje cesarskie w porządku chronologicznym od cesarza Hadriana do Justyniana. Komisja tworząca Codex była upoważniona do wprowadzania zmian (interpolacji) w treściach konstytucji (podobnie rzecz się miała z pismami jurystów zebranymi w Digestach).

edytuj Institutiones

Institutiones to jeden z najbardziej znanych podręczników prawa w starożytnym Rzymie. Opublikowany w 533 r. zastąpił Instytucje Gaiusa w szkołach prawa jako dzieło udoskonalone i uaktualnione. Jego twórcami byli profesorowie prawa: Theofilus i Dorotheus, których pracą kierował Trybonian. Treść podręcznika oparto m.in. na cytatach z Digestów i Instytucji Gaiusa. Institutiones, niepodobnie współczesnym podręcznikom, był obowiązującym prawem.

edytuj Novellae

Jest to zbiór konstytucji Justyniańskich wydanych po 534 r. W sumie zbiór ten zawiera 168 nowel, ostatnie 10 pochodzi z okresu pojustyniańskiego (Novellae postiustinianae). Nie wchodziły w skład kodyfikacji w pierwotnej formie – zostały do niej włączone dopiero przez glosatorów.

edytuj Podmioty prawa rzymskiego

edytuj Osoby fizyczne

Osobą fizyczną, według prawa rzymskiego, jest człowiek, zaś pełną zdolność prawną warunkowały tam aż trzy czynniki zwane status: wolność czyli status libertatis, obywatelstwo czyli status civitatis oraz stanowisko w rodzinie czyli status familiae. W pełni zdolny prawnie (caput) był ten kto był osobą wolną, był obywatelem rzymskim i nie podlegał niczyjej władzy. Można więc stwierdzić, że była to niezwykle niewielka grupa osób.

Osobowość człowieka rozpoczynała się z chwilą urodzenia, ale pełną zdolność prawną nabywał ten, kto w chwili urodzenia miał trzy status. Rzymianie pewne prawa zastrzegali już dla płodu w łonie matki (był to nasciturus) – np. prawo do spadku. Przyjmowano fikcję prawną, że dziecko poczęte przyszło już na świat i dla ochrony jego praw można było ustanowić nawet kuratora. Jednak nowo narodzony stawał się podmiotem praw tylko wtedy, gdy przyszedł na świat żywy czyli przejawiał jakieś oznaki żywotności i był zdatny do życia. Żywotność budziła spory w rzymskiej doktrynie prawniczej. Problem starali się rozstrzygnąć Prokulianie i Sabinianie, dwie szkoły rzymskiej nauki prawa wspomniane wcześniej. Pierwsi z nich za osobę żywą uznawali niemowlę, które wydało kwilenie, drudzy zaś uznawali jakikolwiek ruch niemowlęcia za przejaw żywotności, zwłaszcza istotne było tu podjęcie funkcji oddychania. Zdatność do życia to zdolność noworodka do życia poza łonem matki. Oceniano to na podstawie badań greckich medyków i zakładano, że niemowlę jest zdatne do życia jeśli przyjdzie na świat między 182 a 300 dniem od momentu poczęcia. Ważne było też, aby niemowlę posiadało postać ludzką. Dyskusja ta była niezwykle istotna z prawnego punktu widzenia. Prawo spadkowe było prawem o niezwykłej doniosłości. Jeśli niemowlę było powołane do spadku i nabyło zdolność prawną lecz zmarło zaraz po urodzeniu, spadek po nim dziedziczyli jego ustawowi spadkobiercy. Jeśli jednak tej zdolności nie nabyło, wtedy dziedziczyli spadkobiercy testatora. Co ważne, testament był nieważny z prawnego punktu widzenia jeśli nie uwzględniał pogrobowca – w takim wypadku następowało dziedziczenie beztestamentowe.

Osobowość człowieka kończyła się z chwilą śmierci. Należy jednak zważyć na specyficzność prawa rzymskiego. Przewidywało ono kilka sytuacji, w których pozycja prawna danego człowieka mogła ulec zmianie jeszcze za życia. Chodzi tu o zmiany w obrębie jednego ze status:

1. capitis deminutio maxima (dotyczyła status liberatits) – zachodziła wtedy gdy podmiot tracił wolność. Powodowało to utratę zdolności prawnej w ogóle.
2. capitis deminutio media (dotyczyła status civitatis) – zachodziła wtedy gdy podmiot tracił obywatelstwo rzymskie. Powodowało to utratę zdolności prawnej na gruncie rzymskiego ius civile.
3. capitis deminutio minima (dotyczyła status familiae) – gdy zmieniał swoje stanowisko w rodzinie. Dotyczyło to pozycji ekonomicznej i społecznej podmiotu, powodowało utratę zdolności do spadkobrania w poprzedniej rodzinie, rozwiązanie kontraktu spółki, wygaśnięcie służebności osobistych i długów kontraktowych. Prawo pretorskie starało się minimalizować niektóre ze skutków tego deminutio, zaś w prawie justyniańskim nie pociągało ono prawie żadnych konsekwencji.

edytuj Status libertatis – wolni a niewolnicy

"Niewola jest tworem iuris gentium, z jej mocy ktoś wbrew naturze jest poddany władzy drugiego człowieka, jako właściciela" I. 1,3,2

Najważniejszym podziałem w prawie osobowym był podział na wolnych i na niewolników. Niewolnik był traktowany jako przedmiot, nie zaś jako podmiot prawa. Niewolnik nie uzyskiwał wolności po śmierci swego właściciela, nawet jeśli ten nie ustanowił dziedziców. Nie mógł jej uzyskać również w razie ucieczki. Niewolnik bez właściciela był traktowany jako rzecz niczyja, która może być przedmiotem zawłaszczenia. Właściciel posiadał wobec niewolnika prawo życia i śmierci.

Niewolnik był traktowany jako istota myśląca, tzw. instrumentum vocale czyli narzędzie mówiące. Mógł więc wchodzić w różnego rodzaju stosunki społeczne, które to byłyby uznane za stosunki cywilnoprawne jeśli dotyczyłyby wolnego człowieka, zaś w jego przypadku były to stosunki faktyczne. Nie mógł wchodzić w związek małżeński z niewolnicą, stosunek taki był zwany contuberium. Dziecko niewolnika i niewolnicy stawało się niewolnikiem będącym własnością właściciela jego matki. Z początku dziecko było traktowane jako fructus czyli pożytek, jednak pod koniec republiki juryści odeszli od tego poglądu. Wiązało się to z tym, że jeśli matka obciążona byłaby służebnością użytkowania (ususfructus) wtedy nie mogłaby zabrać swojego dziecka wracając do właściciela, bo byłoby ono traktowane właśnie jako pożytek wynikający ze służebności.

Niewolnik nie mógł posiadać własnego majątku ani nie mógł zaciągać długu. Zobowiązania niewolnika należały do zobowiązań naturalnych (w przeciwieństwie do zobowiązań ius civile) co oznaczało, że były niezaskarżalne. Właściciel mógł przekazać niewolnikowi jakąś część swojego majątku w zarząd, było to tzw. peculium. Pożytki z tej własności należały jednak do właściciela. Samo peculium było istotną i bardzo przemyślaną instytucją. Bardzo często dochodziło do sytuacji gdzie właściciel zawierał z niewolnikiem kontrakt, którego treścią było pomnożenie peculium do pewnej wielkości. W zamian za to, niewolnik otrzymywał wolność. Od czasów Marka Aureliusza taki kontrakt stał się zaskarżalny.

Właściciel odpowiadał za szkody niewolnika wobec osób trzecich (tzw. odpowiedzialność noksalna). Aby uwolnić się od tej odpowiedzialności, mógł po prostu wydać niewolnika. Niewola powstała poprzez:

1. Wzięcie w niewolę nieprzyjacielską podczas wojny. Po powrocie z niewoli obywatel rzymski odzyskiwał prawa, które posiadał poprzednio. Jeśli zmarł w niewoli, przyjmowano fikcję, że zmarł w momencie dostania się do niewoli, to zaś oznaczało, że zmarł jako osoba wolna. Było to niezbędne do zachowania ważności testamentu.
2. Urodzenie się z matki niewolnicy. Jeśli matka w czasie ciąży była choćby przez moment wolna, wtedy dziecko rodziło się wolne.
3. Poprzez sprzedaż w niewolę niewypłacalnego dłużnika.

Aktem, który kończył niewolę było manumissio czyli wyzwolenie. Odbywało się to na różne sposoby. Istniały dwie główne kategorie wyzwoleń: formalne i nieformalne. Do pierwszych zaliczano:

1. Manumissio vindicta – dokonywane w obecności pretora, właściciela i osoby trzeciej, która za zgodą właściciela ogłaszała, że niewolnik jest osobą wolną. Właściciel nie zaprzeczał i na podstawie tego niewolnik uzyskiwał wolność; (ograniczone w czasach Oktawiana)
2. Manumissio censu – wyzwolenie poprzez wpisanie niewolnika na listę obywateli sporządzaną przez cenzora co pięć lat;
3. Manumissio testamento – wyzwolenie poprzez nadanie wolności w testamencie; (również ograniczone w czasach Oktawiana Augusta).

Do kategorii wyzwoleń nieformalnych należało: wyzwolenie w obecności świadków albo wyzwolenie za pomocą listu. Wyzwolenie nieformalne nie prowadziło do uzyskania obywatelstwa rzymskiego, ktoś taki stawał się Latynem.

Wyzwoleńcy posiadali ograniczone prawa publiczne, wiązało ich również prawo patronatu. Byli zobowiązani do świadczenia prac na rzecz swojego patrona (operae) oraz musieli mu pomóc w razie kłopotów.

edytuj Status Civitatis – obywatele rzymscy, a nie obywatele

W Starożytnym Rzymie mieliśmy do czynienia z zasadą osobowości prawa. Oznacza to, że dana osoba była sądzona według prawa civitas do której przynależał. Według prawa rzymskiego byli sądzeni tylko obywatele rzymscy. Jest to znaczną różnicą w porównaniu z dzisiejszymi rozwiązaniami prawnymi, gdzie obywatelstwo powoduje zmiany głównie w prawach publicznych. Zdolność prawną na gruncie ius cilive posiadał więc tylko obywatel rzymski.

Obywatelowi rzymskiemu przysługiwały określone uprawnienia. Na gruncie prawa publicznego posiadał on ius suffragii czyli prawo do uczestniczenia w zgromadzeniach ludowych i możliwość głosowania w trakcie uchwalania ustaw. Mógł wybierać wyższych magistratus jak i mógł być wybierany (ius honorum). W prawie prywatnym z obywatelstwa mogła wynikać władza ojcowska (patria potestas). Ius conubii oznaczało, że obywatel mógł zawrzeć małżeństwo respektowane przez rzymski porządek prawny. Ius comercii było to prawo do uczestniczenia w obrocie prawnym i prawo do bycia podmiotem praw rzeczowych. Obywatel mógł korzystać z prawa spadkowego. Niektóre z tych praw były dostępne również dla nieobywateli, jednak tylko wtedy, gdy uzyskali oni osobny przywilej.

Drugą kategorię osób wolnych stanowili Latyni. Latynem można było zostać poprzez urodzenie w związku małżeńskim, w którym ojciec i matka byli Latynami, oraz jedna z kategorii Latynów (a były ich trzy) pozwalała zostać Latynem wyzwolonemu nieformalnie niewolnikowi. Te kategorie to:

1. Latini veteras czyli tzw. Latyni dawni. Byli to mieszkańcy Lacjum oraz członkowie związku miast latyńskich. W stosunku do mieszkańców pozostałych gmin italijskich mieli bardzo dogodną sytuację prawną. Posiadali własne terytorium, ustawodawstwo, ochronę prawną, prawo mennicze, ius commercium oraz ius conubium. Byli wykluczeni z ius honorum, lecz posiadali ius suffregii. Mogli oni nabyć obywatelstwo rzymskie. Działo się to poprzez:
   1. osiedlenie się w stolicy;
   2. uzyskanie wysokiego stanowiska w ich gminie;
   3. przynależność do rady miejskiej ich gminy ojczystej jako decuriones oraz
   4. na podstawie lex Acilia repetundarum poprzez skuteczne oskarżenie skierowane przeciw urzędnikowi rzymskiemu. W 90 roku p.n.e. po wojnie ze sprzymierzeńcami nadano rzymskie obywatelstwo wszystkim mieszkańcom Italii, w tym Latynom.
2. Latini coloniarii – byli to Latyni osiedleni w koloniach, których założycielami byli Rzymianie.
3. Latini Iuniani – byli to nieformalnie wyzwoleni niewolnicy. Posiadali ius commercii ale byli całkowicie wykluczeni od korzystania z praw politycznych.

Trzecią kategorią podzieloną na dwie podkategorie byli cudzoziemcy czyli peregryni. Wyróżniano:

1. wszystkich wolnych mieszkańców, którzy nie byli Latynami ani obywatelami rzymskimi, przez co uważano ich za cudzoziemców. Byli to członkowie obcych ludów, które weszły w przymierze z narodem rzymskim. Zawierano z takim ludem specjalny kontrakt na podstawie którego tracił on swoją suwerenność, wchodził w sojusz obronny z Rzymem i akceptował władzę zwierzchnią Rzymu, zachowywali oni najczęściej swoją władzę sądowniczą i administracyjną, finansową, celną i menniczą, własne miary i wagi i zazwyczaj system podatkowy. Mieszkańcy posiadali ius commercium i ius conubium.

1. peregrini dediticii czyli cudzoziemcy, których włączono drogą podbojów do państwa rzymskiego. Ich stanowisko opierało się na deditio czyli bezwarunkowej kapitulacji tych, którzy stawiali opór orężowi rzymskiemu.

edytuj Osoby sui iuris i alieni iuris

Osoba sui iuris była osobą o pełnej zdolności do czynności prawnych, w szczególności do bycia podmiotem praw majątkowych. Przykładem może być zwierzchnik familijny (pater familias), będący obywatelem Rzymu. Natomiast osoba alieni iuris tej zdolności nie posiadała.

Osoby alieni iuris to osoby podlegające władzy zwierzchnika rodzinnego, nie miały swego majątku, wszystko co nabywały, nabywały dla pater familias, ich sytuacja majątkowa była podobna do sytuacji niewolników.

edytuj Pokrewieństwo kognacyjne

Rodzina kognatyczna była oparta na pokrewieństwie naturalnym, poprzez rzeczywiste więzy krwi. Pojęcie kognacji nabierało coraz większego znaczenia od schyłku republiki, a w ustawodawstwie Justyniana kognacja wyparła ostatecznie agnację. Wypracowany w prawie rzymskim sposób obliczania pokrewieństwa pozostaje aktualny także we współczesnym prawie cywilnym jak i kanonicznym.

edytuj Pokrewieństwo agnacyjne

 Osobny artykuł: Agnacja.

edytuj Zdolność prawna

Zdolnością prawną nazywamy możliwość zajęcia w stosunkach prawnych stanowiska podmiotu prawa lub obowiązku. Pełną zdolność prawną warunkowały trzy czynniki: wolność, obywatelstwo i stanowisko w rodzinie. Najważniejszym elementem zdolności prawnej była wolność. Niewolnik nie był traktowany jako podmiot prawa, lecz jako przedmiot prawa.

edytuj Osoby prawne

Osobami prawnymi w prawie rzymskim były:

• związki osób – korporacje (universitatis), stowarzyszenia (sodalitates), gminy (muncipia)
• masy majątkowe – fundacje, którym prawo nadaje w pewnym zakresie podmiotowość prawną.

edytuj Postliminium

Jeńcy wojenni stawali się zawsze niewolnikami. W ten sposób niewolnikiem mógł się stać nawet obywatel rzymski, ale przed konsekwencjami capitis deminutio maxima chroniły go dwie fikcje:

• jeżeli jeniec powrócił z niewoli, jego prawa jako człowieka wolnego odżywały na podstawie tzw. ius postliminii – „prawa powrotu” do poprzedniego miejsca zamieszkania i poprzedniej sytuacji prawnej (postliminium – „powrót poza próg”, od limen – próg, granica). Gasły jedynie stosunki prawne oparte na faktach niemożliwych do pogodzenia z faktem niewoli, a mianowicie małżeństwo i posiadanie.
• jeżeli natomiast Rzymianin zmarł w niewoli, to na podstawie lex Cornelia przyjmowano fikcję, że śmierć nastąpiła w chwili popadnięcia w niewolę. W ten sposób można było dziedziczyć po nim jak po człowieku wolnym.

edytuj Prawo rodzinne

Ta sekcja jest zalążkiem. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

edytuj Prawo małżeńskie

edytuj Zaręczyny (sponsalia)

Sponsalia polegały na przyrzeczeniu oddania przyszłej żony pod władzę przyszłego męża. W prawie archaicznym były zawierane w formie uroczystego kontraktu słownego (sponsio) przez ojców przyszłych małżonków lub przez samych małżonków o ile byli oni osobami sui iuris. Pod koniec republiki i w okresie pryncypatu zawierane były poprzez nieformalne porozumienie (nudus consensus a ich zerwanie nie pociągało za sobą żadnych konsekwencji. W okresie prawa poklasycznego wprowadzono tzw. zadatek zaręczynowy (arrha sponsalicia) i w przypadku bezpodstawnego zerwania zaręczyn narzeczony tracił zadatek, a narzeczona musiała zwrócić początkowo poczwórną, później podwójną jego wartość. Zaręczyny rodziły między jednym z narzeczonych a krewnymi drugiego stosunek zwany quasiadfinitas, zbliżony do powinowactwa^[1].

edytuj Iustum matrimonium

Pełnoprawne małżeństwo rzymskie.

edytuj Noc z małżonką tzw. noc poślubna

edytuj Conventio in manum

 Osobny artykuł: Conventio in manum.

edytuj Stosunki majątkowe i osobiste w małżeństwie

edytuj Ustawodawstwo małżeńskie Augusta

edytuj Konkubinat

edytuj Patria potestas

 Osobny artykuł: Patria potestas.

edytuj Wejście pod patria potestas

edytuj Uprawnienia i obowiązki

edytuj Wyjście spod patria potestas

edytuj Sytuacja prawna osób będących pod patria potestas

edytuj Opieka (łac. tutela)

W prawie rzymskim opiece podlegały osoby, które z różnorakich przyczyn nie miały całkowicie, lub częściowo zdolności do czynności prawnych. Takimi osobami były m.in.

• całkowite sieroty
• półsieroty nie mające ojca
• osoby wyzwolone
• osoby emancypowane do 25 roku życia
• kobiety nie podlegające władzy ojca czy męża
• nad niedojrzałymi tzw. tutela impuberum czyli nad dziećmi i niedojrzałymi do 12 bądź 14 roku życia

Istniały 3 sposoby powołania opiekuna:

1. tutela legitima - opieka ustawowa – do sprawowania opieki byli ustanowieni najbliżsi agnaci,
2. tutela testamentaria – opiekun powołany był w testamencie,
3. tutela dativa – opiekun był powołany na zarządzenie władz, podczas gdy nie było w ogóle opiekuna ustawowego lub testamentowego.

Opiekun sprawował władzę nad majątkiem pupila, jednak nie mógł dokonywać darowizn jego majątkiem, ani go zmniejszać.

edytuj Zdolność do czynności prawnych

edytuj Prawo dotyczące rzeczy

edytuj Rodzaje rzeczy w prawie rzymskim

• Res corporales – rzeczy jako przedmioty materialne, dostępne i przeznaczone do obrotu, takie, "które można dotknąć" (quae tangi possunt).
• Res incorporales – prawa nie mające bytu w świecie materialnym, rzeczy, "których nie można dotknąć" (quae tangi non possunt).

• Res in commercio – rzeczy mogące być przedmiotem obrotu prawno-majątkowego.
• Res extra commercium – rzeczy wyłączone z obrotu prawno-majątkowego, tj. nie mogące być przedmiotem prywatnej własności, należały do nich:
  • res omnium communes – rzeczy służące wszystkim ludziom, np. powietrze, woda bieżąca.
  • res publicae – rzeczy należące do narodu rzymskiego, oddane do użytku publicznego, np. drogi, porty, flumina publica (rzeki nie wysychające i spławne w ciągu całego roku; w przeciwnym wypadku jako flumina privata rzeki mogły być przedmiotem własności prywatnej).
  • res divini iuris – rzeczy boskiego prawa, związane z kultem i religią:
    • res sacrae – rzeczy poświęcone bogom (np. świątynie)
    • res sanctae – mury i bramy Rzymu i gmin italskich
    • res religiosae – miejsca pochówku.

• Res mancipi – rzeczy stanowiące podstawę rzymskiej gospodarki rolnej, mające duże znaczenie zwłaszcza w dobie wczesnej republiki, np. grunt położone w Italii, służebności gruntowe wiejskie, niewolnicy oraz zwierzęta pociągowe i juczne; przeniesienie własności nad res mancipi było utrudnione i ograniczone, można było go dokonać poprzez formalne i uroczyste czynności prawne – sprzedaż mancypacyjną (mancypację) oraz in iure cessio (pozorny proces windykacyjny).

 Osobny artykuł: Res mancipi.

• Res nec mancipi – wszystkie inne rzeczy, nie należące do res mancipi.

• Res immobiles (immobilia, nieruchomości) – grunty i wszystko to, co trwale z gruntem związane w sposób naturalny lub sztuczny; znajdujące się na gruncie i trwale z nim połączone zabudowania, również rośliny i drzewa stanowią część składową gruntu (zasada superficies solo cedit – to, co połączone z powierzchnią gruntu, należy do gruntu).
• Res mobiles (mobilia, ruchomości) – wszystkie inne rzeczy, nie będące nieruchomościami.

• Res in genere – rzeczy oznaczone gatunkowo, rzeczy zamienne, np. pieniądze, żywność.
• Res in specie – rzeczy oznaczone indywidualnie, co do tożsamości, określone według specyficznych cech, właściwych tylko dla jednej, konkretnej rzeczy (np. konkretny dom, czy dzieło sztuki).

• Rzeczy podzielne – rzeczy, które w wyniku podziału nie zmieniały swej istoty, ani nie traciły nieproporcjonalnie na wartości.
• Rzeczy niepodzielne – rzeczy, które w wyniku podziału tracą swoją istotę (np. zwierzęta) lub zmieniają istotnie wartość (np. kamienie szlachetne).

• Rzeczy zużywalne – rzeczy, które przez jednorazowe uczycie giną materialnie, np. żywność, drewno na opał, również pieniądze, które użyte giną materialnie dla płacącego nimi.
• Rzeczy niezużywalne – rzeczy, które mogą być użyte więcej niż jeden raz (nie giną materialne w wyniku jednorazowego użycia).

• Rzeczy pojedyncze – rzeczy stanowiące naturalną, organicznie związaną lub jednorodną całość, np. kamień, cegła, niewolnik.
• Rzeczy złożone – rzeczy składające się z części składowych, połączonych w jedną całość i tracących w wyniku tego połączenia charakter samoistnych przedmiotów, np. budynek, wóz.
• Rzeczy zbiorowe – oznaczony wspólną nazwą zbiór rzeczy, stanowiących pewną całość, ale nie tracących charakteru samoistnych przedmiotów, np. biblioteka, trzoda.

edytuj Rodzaje władztwa nad rzeczami

• Władztwa faktyczne
  • Posiadanie (possessio, possessio civilis) – faktyczne władztwo nad rzeczą (corpus) połączone z wolą władania rzeczą wyłącznie dla siebie (animus rem sibi habendi).
  • Dzierżenie (detentio, possessio naturalis) – faktyczne władztwo nad rzeczą bez woli władania rzeczą wyłącznie dla siebie, władanie rzeczą nie w swoim imieniu (alieno nomine).
• Władztwa prawne (Prawa rzeczowe)
  • Własność (proprietas, dominium) – prawo do nieograniczonego korzystania z rzeczy i rozporządzania nimi we własnym interesie.
  • Ograniczone prawa rzeczowe, prawa na rzeczy cudzej (iura in re aliena):
    • Służebności (servitutes) – uprawnienie do korzystania z cudzej rzeczy w oznaczonym zakresie.
    • Zastaw – prawo, jakie mógł uzyskać wierzyciel na rzeczy dłużnika dla zabezpieczenia swej wierzytelności na wypadek nie wykonania świadczenia przez dłużnika.
      • zastaw ręczny (pignus) – posiadanie rzeczy zastawionej przechodzi na wierzyciela
      • zastaw umowny (hypotheca) – posiadanie rzeczy zastawionej przechodzi na wierzyciela dopiero w razie nie wykonania świadczenia przez dłużnika
    • Wieczysta dzierżawa, emfiteuza (emphyteusis) – dzierżawca otrzymuje prawo rzeczowe o bardzo obszernej treści na cudzej nieruchomości (prawo do korzystania z gruntu, pobierania z niego pożytków).
    • Prawo zabudowy (superficies) – prawo do korzystania z domu wzniesionego na cudzym gruncie.

edytuj Znaczenie prawa rzymskiego

Prawo rzymskie odegrało kapitalną rolę w tworzeniu współczesnych systemów prawnych, w szczególności na płaszczyźnie prawa cywilnego. Obecnie wszystkie systemy prawne Europy kontynentalnej są mniej lub bardziej oparte na tradycji rzymskiej. Dużą rolę w podtrzymaniu tradycji prawa rzymskiego odegrał Kodeks napoleoński. Także kultura common law oryginalnie bazowała na prawie rzymskim, by później wypracować własną tradycję.

Prawu rzymskiemu zawdzięczamy m.in.:

• Odróżnienie własności od posiadania. (Rzymianie własność rozumieli jako prawo do wyłącznego rozporządzania rzeczą wraz z czerpaniem z niej pożytków, natomiast posiadanie jako stan faktyczny, w którym rzecz znajduje się we władztwie danej osoby. Rozróżnenie to było doskonale widoczne w rei vindicatio czyli powództwie nieposiadającego właściciela przeciw posiadającemu nie właścicielowi.)
• Podział praw na względne i bezwzględne.
• Podział odpowiedzialności odszkodowawczej na kontraktową i deliktową. (Przeciwnie niż w starożytnej Grecji, gdzie naruszenie kontraktu pociągało odpowiedzialność deliktową.)
• Wykształcenie podstawowych kontraktów tj. sprzedaż, pożyczka, najem, zlecenie. (Główną zasługą jurysprudencji rzymskiej było tutaj określenie wzajemnych praw i obowiązków stron kontraktu, a także sfery w jakie strony mogą kształtować umowę. Kontrakty te oczywiście istniały przed cywilizacją rzymską, ale brakowało im precyzji i zasadności w określeniu wzajemnej odpowiedzialności stron.)

edytuj Zobacz też

• Prawo osobowe w prawie rzymskim
• Cesarstwo Rzymskie
• Niewolnictwo
• Gaius

edytuj Linki zewnętrzne

• Strona Ernesta Metzgera
• The Roman Law Library by Professor Yves Lassard and Alexandr Koptev
• Zakład Prawa Rzymskiego UJ

edytuj Bibliografia

Przypisy