Prawnicy od czasów rzymskich chętnie posługiwali i posługują się paremiami prawniczymi – krótkimi sentencjami sformułowanymi w języku łacińskim, które określały podstawowe zasady lub rozwiązania prawne. Paremie prawnicze są stosowane także współcześnie w argumentacji prawniczej. Ich zaletą jest międzynarodowość – większość najbardziej popularnych z nich jest zrozumiała przez prawników niezależnie od języka ojczystego, którym się posługują.
Indeks:
- Accessio cedit principali – Rzecz przyłączona przypada głównej
- Accusare nemo se debet – Nikt nie musi oskarżać siebie samego; nie można nikogo przymuszać do zeznawania przeciwko sobie
- Actor sequitur forum rei – Powód udaje się do sądu pozwanego; zasada określająca właściwość miejscową sądu
- Actori incumbit probatio – Na powodzie spoczywa ciężar dowodu
- Actus hominis, non dignitas iudicetur. – Sądzone będą czyny ludzkie, nie piastowane godności
- Adoptio naturam imitatur – Adopcja imituje naturę; poprzez adopcję dziecko powinno nabyć takie same prawa, jak rodzone dziecko adoptujących
- Advocatorum error litigatoribus non noceat – Błąd adwokatów niech nie szkodzi stronom
- Aequitas sequitur legem – Sprawiedliwość idzie za prawem
- Agere non valenti non currit praescriptio – Przedawnienie nie biegnie względem tego kto jest niezdolny do dochodzenia swych roszczeń przed sądem
- Alienius dolus nocere alteri non debet – Nikogo nie powinien obciążać cudzy podstęp
- Ambulatoria est voluntas testatoris usque ad mortem – Wola spadkodawcy może być zmieniona aż do śmierci
- Audiatur et altera pars (też jako Audi alteram partem) – Należy wysłuchać także drugiej strony
- Bis de eadem re ne sit actio – w tej samej sprawie nie przysługuje ponowne powództwo; powaga rzeczy osądzonej – res iudicata (por. ne bis in idem)
- Casum sentit dominus. – właściciel rzeczy ponosi skutki zdarzenia przypadkowego, powodującego uszkodzenie lub zniszczenie rzeczy
- Cedant arma togae – niech oręż ustąpi przed togą
- Cessante ratione legis cessat et lex ipsa. – gdy ustaje przyczyna, dla której wydano ustawę, traci moc i sama ustawa
- Clara non sunt interpretanda – jasne nie wymaga interpretacji
- Cogitationis poenam nemo patitur. – nikt nie ponosi kary za myślenie
- Commodum eius esse debet, cuius est periculum. – korzyść musi przypadać temu kto ponosi ryzyko
- Confessio est regina probationum. – przyznanie się jest królową dowodów
- Confessus pro iudicato est – ten, który uznał powództwo, uznawany jest za zasądzonego
- Consuetudo pro lege servatur. – zwyczaj jest traktowany jako prawo
- Conventio omnis intellegitur rebus sic stantibus. – każda umowa jest pojmowana jako obowiązująca tylko w danych, oznaczonych warunkach
- Crimen grave non potest esse impunibile. – ciężkie przestępstwo nie może uchodzić bezkarnie
- Culpa est immiscere se rei ad se non pertinenti. – winą jest mieszanie się do rzeczy, które nas nie dotyczą
- Confessus pro iudicato est – ten kto przyznał się do winy jest jak osądzony
- Da mihi factum, dabo tibi ius. – podaj mi fakty, a podam ci prawo; podstawowe określenie relacji między stroną postępowania sądowego, a sądem
- Diei adiectio pro reo est, non pro stipulatore – oznaczenie terminu następuje w interesie dłużnika, a nie wierzyciela
- Dies interpellat pro homine. – termin wzywa za człowieka
- Dolus semper praestatur – za podstęp zawsze się odpowiada
- Dormiunt aliquando leges, numquam moriuntur. – ustawy niekiedy drzemią, a nigdy nie umierają
- Dura lex, sed lex. – twarde prawo, ale prawo
- Damnum aut casu fit aut culpa. – szkoda powstaje albo ze zdarzenia przypadkowego albo na skutek przewinienia
- Ei incumbit probatio, qui dicit, non ei, qui negat. – ciężar dowodowy (onus probandi) spoczywa na tym, kto twierdzi, a nie na tym kto zaprzecza
- Eius est nolle, qui potest velle. – ten tylko może nie chcieć, kto może chcieć
- Et non facere, facere est – Powstrzymywanie się od działania jest także działaniem
- Excipiendo reus fit actor – W zarzucie pozwany staje się powodem, teraz musi udowodnić ten fakt.
- Facta probantur, iura novit curia. – okoliczności faktyczne należy udowodnić, a prawo sąd zna
- Fiat iustitia, pereat mundus. – sprawiedliwości musi się stać zadość, choćby miał zginąć świat
- Fraus est fraudem celāre. – oszustwem jest ukrywać oszustwo
- Fatetur facinus, qui iudicium fugit – przyznaje się do przestępstwa ten, kto unika sądu
- Genus perire non censetur. – uważa się, że gatunek nie ginie
- Hominem causa omne ius constitutum sit – wszelkie prawo winno być stanowione ze względu na człowieka
- Hereditas nihil aliud est, quam secessio in universum ius, quod defunctus habuerit – spadek nie jest niczym innym, jak wejściem w ogół spraw zmarłego
- Ignorantia iuris nocet. – nieznajomość prawa szkodzi;
- Ignorantia legis non excusat. – nieznajomość prawa/ustawy nie jest wytłumaczeniem
- Imperitia culpae adnumeratur. – brak doświadczenia zalicza się do winy
- Impossibilium nulla obligatio est. – nikt nie jest zobowiązany do rzeczy niemożliwych
- Incivile est nisi tota lege perspecta una aliqua particula eius proposita iudicare vel respondere – Nieprawidłowe jest wydawanie wyroku lub opinii prawnej bez uwzględnienia całości ustawy, na podstawie jednego jej fragmentu.
- In dubio pro reo. – wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść oskarżonego; zasada powiązana z domniemaniem niewinności
- In maleficiis voluntas spectatur non exitus. – przy przestępstwach bierze się w rachubę chęć, nie wynik
- Inter arma silent leges. – podczas wojny milczą prawa
- Is damnum dat, qui iubet dare – Ten wyrządza szkodę, kto rozkazuje ją czynić
- Is fecit, cui prodest. – uczynił ten, komu przyniosło to korzyść
- Iura novit curia. – sąd zna prawo
- Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique tribuere – Nakazy prawa są następujące: żyć uczciwie, drugiemu nie szkodzić, każdemu oddać co mu się należy.
- Ius civile vigilantibus scriptum est – Prawo cywilne jest tworzone dla osób starannych
- Ius est ars boni et aequi. – prawo jest sztuką tego, co dobre i słuszne
- Ius publicum privatorum pactis mutari non potest. – Prawo publiczne nie może być zmieniane umowami osób prywatnych.
- Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi. – sprawiedliwość jest stałą i niezmienną wolą przyznania każdemu należnego mu prawa
- In toto et pars continetur– w całości i część jest zawarta
- Id, quod nostrum est, sine facto nostro ad alium transferri non potest– to co jest nasze, bez naszego działania nie może zostać przeniesione na kogoś innego
- Indivisa est causa pignoris– podstawa zastawu jest niepodzielna
- In dubiis benigniora praeferenda sunt– w przypadku wątpliwości wybiera się życzliwsze rozwiązanie
- Iniuriam qui facturus est, iam facit– kto ma zamiar wyrządzić krzywdę już ją wyrządza
- In legibus fundamentum rei publicae- fundament republiki tkwi w ustawach
- In pari causa melior est condicio possidentis - w równej sytuacji lepsze jest stanowisko posiadającego
- In poenalibus causis benignius interpretandum est — w sprawach karnych należy stosować łagodniejszą interpretację
- In testamentis plenius voluntates testantium interpretamur - wykładnia testamentów opiera się na wnikliwym badaniu woli testatorów
- Lege non distinguente nec nostrum est distinguere. – tam, gdzie ustawa nie rozróżnia, nie naszą jest rzeczą wprowadzać rozróżnienie
- Leges ab omnibus intellegi debent – ustawy powinny być zrozumiałe dla wszystkich
- Lex posterior derogat legi priori. – ustawa późniejsza uchyla ustawę wcześniejszą
- Lex posterior generalis non derogat legi anteriori speciali - ustawa późniejsza o charakterze ogólnym nie uchyla wcześniejszej ustawy szczególnej
- Lex prospicit, non respicit. – ustawa patrzy na przód, a nie wstecz
- Lex retro non agit. – prawo nie działa wstecz
- Lex severior retro non agit. – prawo surowsze nie działa wstecz
- Lex specialis derogat legi generali. – ustawa szczegółowa uchyla ustawę ogólną
- Lex superior derogat legi inferiori. – ustawa wyższa rangą uchyla ustawę o niższej randze
- Locus regit actum. – miejsce rządzi czynnością prawną
- Leges salutem civitatis saluti singulorum anteponunt - ustawy przekładają dobro państwa nad dobro jednostki
- Legum ministri magistratus legum interpretes iudicies - urzędnicy są sługami prawa a sędziowie jego tłumaczami
- Lex iubet ea, quae facienda sunt, prohibetque contraria - prawo nakazuje to, co należy czynić i zakazuje rzeczy przeciwnych
- Mala fides superveniens non nocet. – Późniejsza zła wiara nie szkodzi.
- Male nostro iure uti non debemus – nie powinniśmy źle korzystać z naszych praw
- Manifestum non eget probatione. – to, co oczywiste, nie wymaga dowodu
- Mater semper certa est, pater est, quem nuptiae demonstrant. – matka zawsze jest znana, ojcem jest ten, na kogo wskazuje związek małżeński; zasada domniemania ojcostwa męża matki
- Minime sunt mutanda, quae interpretationem certam semper habuerunt – Jak najmniej należy zmieniać to, co zawsze miało jednoznaczną interpretację.
- Mora trahit periculum. – zwłoka pociąga za sobą ryzyko
- Nam hoc natura aequum est neminem cum alterius detrimento fieri lucupletiorem – albowiem słuszne jest z natury, aby nikt się nie bogacił ze szkodą drugiego
- Nasciturus pro iam nato habetur quotiens de commodis eius agitur. – dziecko poczęte, ale jeszcze nie narodzone (nasciturus) uważa się za już narodzone, wtedy gdy chodzi o jego korzyść
- Ne bis de eadem re sit actio. – aby nie było ponownego postępowania w tej samej sprawie
- Ne bis in idem. – nie dwa razy za to samo; zakaz powtórnego karania za ten sam czyn (por. bis de eadem re ne sit actio)
- Ne eat iudex ultra petita partium. – niech sędzia nie wychodzi ponad żądanie stron
- Ne quis absens puniatur – Nieobecny niech nie będzie karany
- Necessitas frangit legem. – konieczność łamie prawo
- Neglegentia culpa est. – zaniedbanie jest winą
- Nemo auditur propriam turpitudinem allegans. – Powołujący się na własny występek nie będzie wysłuchany.
- Nemo de domo sua extrahi potest. – nikt nie może być wyrzucony ze swojego domu
- Nemo ex suo delicto meliorem nam condicionem facere potest. – nikt nie może polepszyć swojej sytuacji w wyniku własnego czynu bezprawnego
- Nemo iudex idoneus in propria causa. – nikt nie powinien być sędzią w swojej sprawie
- Nemo iudex in causa sua. – nikt nie może być sędzią we własnej sprawie
- Nemo plus iuris ad alium transferre potest quam ipse habet.. – nikt nie może przenieść na drugą osobę więcej praw aniżeli sam posiada.
- Nemo prudens punit, quia peccatum est, sed ne peccetur. – nikt rozumny nie karze dlatego, że popełniono przewinienie, lecz dlatego, by nie popełniano
- Nemo sibi ipse causam possessionis mutare potest – nikt nie może sam sobie zmienić podstawy posiadania
- Nemo testis idoneus in propria causa." – Nikt nie powinien być świadkiem we własnej sprawie.
- Nihil probat, qui nimium probat. – Niczego nie dowodzi ten, kto dowodzi zbyt wiele.
- Non ex regula ius sumatur, sed ex iure quod est regula fiat – Reguły nie tworzą prawa, lecz się z niego wywodzą
- Non exemplis, sed legibus iudicandum est – Należy orzekać na podstawie ustaw, a nie naśladować wcześniejsze rozstrzygnięcia.
- Non numeranda, sed ponderanda sunt argumenta. – argumenty należy oceniać nie według liczby, ale znaczenia
- Non omne quod licet honestum est. – Nie wszystko, co dozwolone jest uczciwe.
- Non omnis vox iudicis iudicati continet auctoritatem – Nie każda wypowiedź sędziego ma moc wyroku
- Novus rex, nova lex. – nowy król, nowe prawo
- Nulla poena sine lege. – nie ma kary bez ustawy, nie można stosować kary, która nie była przewidziana przez prawo w momencie popełniania przestępstwa
- Nulla voluntas errantis est. – kto jest w błędzie, nie wyraża swojej woli
- Nullum crimen sine lege. – nie ma przestępstwa bez ustawy, nie można karać za czyn, który nie był zabroniony w momencie jego popełniania
- Nullus idoneus testis in re sua intellegitur. – Nikt nie może być wiarygodnym świadkiem we własnej sprawie.
- Nullus videtur dolo facere, qui iure suo utitur. – nie uważa się, aby postępował podstępnie ten, kto wykonuje swoje uprawnienia
- Nuptias non concubitus, sed consensus facit. – Nie fakt współżycia ale porozumienie czyni małżeństwo.
- Ne impediatur legatio - posłowie niech będą uważani za świętych
- Nemo non benignus est sui iudex - nikt nie jest dla siebie nieprzychylnym sędzią
- Nemo pro parte testatus, pro parte intestatus decedere potest - nikt nie może umrzeć (częściowo) z testamentem i częściowo bez testamentu
- Nihil consensui tam contrarium est, quam vis atque metus - nic nie jest tak bardzo przeciwne zgodzie jak siła i strach
- Obligatio est iuris vinculum. – Zobowiązanie tworzy więź prawną.
- Omnis definitio in iure civili periculosa est, parum est enim, ut non subverti potest – Wszelka definicja w prawie cywilnym jest ryzykowna, rzadko bowiem zdarza się, by nie można było jej wywrócić.
- Optima est legum interpres consuetudo. – Zwyczaj jest najlepszą wykładnią prawa.
- Pacta sunt servanda. – umów należy dotrzymywać
- Placuit in omnibus rebus praecipuam esse iustitiae aequitatisque quam stricti iuris rationem – We wszystkich sprawach powinna mieć pierwszeństwo zasada sprawiedliwości i słuszności nad zasadą ścisłego prawa.
- Princeps legibus solutus. – panujący nie podlega prawom
- Prior tempore potior iure. – pierwszy w czasie lepszy prawem
- Prohibenda est ira in puniendo. – przy wymierzaniu kary nie wolno kierować się gniewem
- Prius quam exaudias, ne iudices. – nie sądź, zanim wysłuchasz
- Per non est. – nie wolno jest interpretować przepisów prawnych tak, by pewne ich fragmenty okazały się zbędne
- Privatorum conventio iuri publico non derogat.– umowa prywatna nie uchyla prawa publicznego
- Qui curat, non curatur. – kto sam podlega opiece, nie może jej sprawować nad inną osobą
- Quid leges sine moribus?" – cóż znaczą ustawy bez obyczajów
- Qui iure suo utitur, neminem laedit. – kto nie przekracza przysługującego mu prawa, nie narusza praw drugiego
- Qui munus publice mandatum accepta pecunia reperunt, crimine repetundarum postulantur. – Dopuszcza się zdzierstwa ten, kto sprawując funkcję publiczną przyjmuje pieniądze od zainteresowanych.
- Qui non facit quod facere debet, videtur facere adversarus ea, quia non facit – Jeżeli ktoś nie czyni tego, co czynić powinien uważa się, że czyni przeciwnie, ponieważ nie czyni.
- Qui tacet consentire videtur si loqui debuisset ac potuisset. – kto milczy, okazuje zgodę, jeśli powinien i mógł mówić; zasada domniemania zgody w sytuacjach, w których można od kogoś oczekiwać zajęcia stanowiska
- Quod ab initio est vitiosum, non potest tractu temporis convalescere. – to,co od początku jest wadliwe nie może być uzdrowione z upływem czasu
- Quot generationes tot gradus. – Ile urodzeń, tyle stopni
- Quod attinet ad ius civile, servi pro nullis habentur - co dotyczy prawa cywilnego, niewolnicy uważani są za nic
- Ratio est anima legis. – sens ustawy jest jej duszą
- Reformatio in peius iudici appellato non licet – sędziemu apelacyjnemu nie wolno zmieniać wyroku na niekorzyść odwołującego się
- Res ipsa loquitur. – rzecz mówi sama za siebie
- Res iudicata pro veritate accipitur. – prawomocny wyrok przyjmuje się jako prawdę
- Res nullius cedit primo occupanti. – rzecz niczyja przypada temu kto pierwszy ją objął w posiadanie
- Reus excipiendo fit actor – pozwany staje się powodem przez podniesienie zarzutu
- Res est in iudicium deducta, lis pendet– sprawa została doprowadzona do sądu, spór waży się
- Regula est, quae rem quae est breviter enarrat - regułą jest zwięzłe wyjaśnienie istoty rzeczy
- Reo negante actori incumbit probatio - kiedy pozwany przeczy, udowodnienie należy do powoda
- Salus rei publicae suprema lex esto – dobro publiczne winno być najwyższym prawem
- Sancti habeantur legati. – posłów należy traktować jak nietykalnych
- Satius enim esse impunitum relinqui facinus nicentis quam innocentem damnari – Lepiej pozostawić bezkarnym występek złoczyńcy, niż skazać niewinnego.
- Scire leges non hoc est verba earum tenere, sed vim ac potestatem. – znać ustawy to nie znaczy trzymać się ich słów, lecz rozumieć ich sens i znaczenie
- Semel heres semper heres. – kto raz zostanie dziedzicem zostaje nim na zawsze
- Sententia facit ius inter partes. – Wyrok tworzy prawo między stronami.
- Separata esse debet possessio a prioprietate. – Posiadanie winno być odróżnione od własności.
- Servitutibus civiliter utendum est. – służebność należy wykonywać w sposób oględny, najmniej uciążliwy dla właściciela
- Si in ius vocato, ito! – Jeżeli zostałeś wezwany przed sąd, idź!
- Si quid universitati debetur, singulis non debetur, nec quod debet universitas, singuli debent – jeśli jest się coś dłużnym stowarzyszeniu, to nie pojedynczym członkom, a dług stowarzyszenia nie jest długiem pojedynczych członków
- Silent leges inter arma – milkną prawa w szczęku broni
- Species perit ei, cui debetur. – rzecz oznaczona indywidualnie przepada temu, komu się należy
- Summum ius summa iniuria. – najwyższe prawo może stać się najwyższym bezprawiem
- Superficies solo cedit. – to co jest na powierzchni przypada gruntowi
- Semper specialia generalibus insunt– zawsze szczegóły mieszczą się w ogółach
- Societas delinquere non potest - społeczeństwo nie może popełniać przestępstw
- Tempus regit actum. – czas rządzi czynnością prawną
- Testes estote! – bądźcie świadkami
- Testis unus, testis nullus – jeden świadek, żaden świadek
- Ubi eadem legis ratio, ibi eadem legis dispositio. – przy takim samym sensie ustawy, takie same postanowienia ustawy
- Ubi lex, ibi poena. – tam gdzie prawo tam kara
- Ubi societas, ibi ius. – gdzie społeczeństwo tam prawo
- Usus est unus legum corrector. – zwyczaj jest jedynym korektorem prawa
- Ubi ius, ibi onus. – Gdzie prawo tam obowiązek
- Ubi ius, ibi remedium. – Gdzie prawo tam lekarstwo
- Ubi periculum, ibi lucrum. – Gdzie niebezpieczeństwo tam zysk
- Venire contra factum proprium nemini licet – nie wolno występować przeciwko temu, co wynika z własnych czynów
- Videant consules, ne quid detrimenti res publica capiat. – niechaj Konsulowie baczą, aby państwo nie poniosło jakiegoś uszczerbku
- Vim vi repellere licet. – siłę wolno odeprzeć siłą
- Volenti non fit iniuria. – chcącemu nie dzieje się krzywda
|
